گسترش فرهنگ تحقيق و پژوهش در مدارس

مقدمه:

تحقيق و پژوهش در كشف حقايق و شناخت مسائل، ضرورتي ناگزير است. از همين رو فلاسفه، علما، دانشمندان و پژوهشگران رشته‌هاي علمي مختلف همواره براي يافتن پاسخ سؤالات خود، به دنبال تحقيقاتي بوده‌اند كه از صحت و اطمينان بيشتري براي رسيدن به حقيقت و تشخيص مسائل برخوردار باشند. مسأله تحقيق در حوزه تعليم و تربيت كه محور اصلي آن انسان است، از اهميت و حساسيت بيشتري برخوردار است.

در شرايط كنوني آگاهي از روش‌هاي متنوع تحقيق، اين امكان را براي پژوهشگر به‌وجود مي‌آورد كه با توجه به موضوع تحقيق، روش مشخصي را اختيار كند و كار تحقيقي خود را به انجام برساند. از گذر تمرين‌ها و فعاليت‌هاي پيگير تحقيقاتي، به‌تدريج محقق به جايي خواهد رسيد كه خود مي‌تواند درباره‌ مسائل جامعه، با خاطري مطمئن‌تر و چشمي بازتر به پژوهش بپردازد و از اين طريق كمبودي را كه در حال حاضر در اثر فقدان روش‌هاي مدرن تحقيق به چشم مي‌خورد، به نحوي جبران كند.

نقش تحقيق و پژوهش در مدارس

فراهم نمودن شرايطي براي تحقيق، پاسخي به نياز جوانان و نوجوانان براي مطالعه است. اگر امروز ذهن كودك و نوجوان، به تحقيق و پژوهش گره نخورد، فردا در انجماد و ركود ذهن‌ها كه به نخواندن عادت كرده‌اند، اميد روئيدن و شكفتن نمي‌توان بست. بايد در كنار مطالعات درسي، فرصت‌هايي فراهم آورد تا دانش‌آموزان همراه با معلم به كتابخانه بروند و از همان آغاز روش بهره‌وري از كتاب و شيوه‌ي درست تحقيق و پژوهش كردن را بياموزند و اين وابسته به آن است كه نخست كتاب و كتابخانه‌ را در‌يابيم و باور كنيم كه هيچ ستمي بزرگ‌تر از اين نيست كه براي «‌فكر» دانش‌آموزانمان چاره‌جويي نكنيم. بايد شعله‌ي شوقي را كه در جان كودك و نوجوان است برافروزيم و بر تب مطالعه و تحقيق و پژوهشگري وي بيفزاييم تا ره‌آورد اين نسل، فردايي باشد بارور و شكوفا، با انسان‌هايي كه هيچ لذتي را با لذت مطالعه و تحقيق معاوضه نمي‌كنند.

تحقيق در مدرسه، راهي براي «انديشه‌ورزي» است. بنابراين نمي‌توان مسأله تحقيق در كلاس درس را وظيفه دانست، يا آن را با تكليف درسي هم‌سنگ كرد. به بيان ديگر، نمي‌‌توان تحقيق در مدرسه را تحميل كرد زيرا هر امر تحميلي بيزاري و خستگي مي‌آورد و وارد دنياي يادگيري‌هاي ثمربخش نمي‌شود.

ايجاد فضا براي تفكر جوشان، آغاز حركت براي جست‌وجو، كنجكاوي، تفحص، بررسي و تحرك است كه همه اين واژه‌ها را مي‌توان در واژه‌ي تحقيق خلاصه كرد. ابتدا بايد دانه‌ي راز و رمزي يا مسأله و معمايی را در ذهن دانش‌آموزان كاشت و آبياري كرد تا سبز شود، نهال شود، جلوه‌ كند، بارور شود و ميوه دهد.

پيشنهادها:

1- به دانش‌آموزان در مقاطع مختلف براي دستيابي به پاسخ مسائل حل‌نشده كمك كنيم.

2- تفكر منطقي و روحيه كاوشگري در دانش‌آموزان را پرورش دهيم.

3- مهارت‌هاي مشاهده، مصاحبه و توصيف دقيق مسائل را به دانش‌آموزان به خوبي آموزش دهيم.

4- تفكر و نگرش دانش‌آموزان را نسبت به تحقيق و پژوهش اصلاح كنيم، زيرا بزرگ‌ترين مانع در سر راه تحقيق غالباً نگرش و ديد كنوني شاگردان است.

5- فرهنگ تحقيق و پژوهش در ميان دانش‌آموزان را با عادت دادن آنها به تفكر منطقي و به وجودآوردن محيطي براي يادگيري كه از ابهامات و اسرار برخوردار باشد، گسترش دهيم.

6- افق ديد و جهان‌بيني علمي دانش‌آموزان را گسترش دهيم تا روحيه تحقيق در آنها نهادينه شود.

7- مدارس شيوه‌هاي نو را آزمايش و تجربه كنند و خود پديدآورنده‌ي هرگونه تحول و نوآوري در آموزش باشند تا دانش‌آموزان از طريق تحقيق فعال به سطح بالاتري از درك و فهم برسند.

8- دانش‌آموزان را با مسائل مجهول و حل‌نشده درگير كنيم، همان‌طوري كه فرانكلين دانشمند و نويسنده قرن هيجدهم مي‌گويد: «اگر به من بگويي، فراموش مي‌كنم، اگر به من بياموزي، به خاطر نمي‌آورم، اما اگر تحقيق كنم ياد مي‌گيرم».

10- به دانش‌آموزان مطالبي آموزش دهيم كه آنها را به تحقيق وادار كند تا خود به فكر افتند و آنچه‌ را كه نمي‌دانند، يا آنچه را كه مي‌خواهند بدانند، كشف كنند.

11- انگيزه يادگيري مطالب نو را در دانش‌آموزان ايجاد كنيم زيرا يادگيري بدون انگيزه، سد راه تحقيق و كشف مسائل و مطالب جديد مي‌شود.

12- توجه داشته باشيم كه گسترش فرهنگ تحقيق نيازي به ياد دادن‌هاي دشوار ندارد. فقط بايد كنجكاوي‌هاي شاگردان را برانگيخت تا آنها خود به امر تحقيق بپردازند. با بر هم زدن تعادل ذهني دانش‌آموزان، آنان را به تحقيق وادار كنيم زيرا عشق به دانستن مهم‌تر از خود دانستن است و ارزش هر شاگرد به ميزان سؤالاتي است كه در ذهن خود مي‌پروراند.

مقاله چاپ شده مهـرعلي گراوند (كوهدشت لرستان) در نشريه نگاه به رويدادهاي آموزش و پرورش شماره 315 مهرماه 1386.